პოზიტიური ძალაუფლება, ნეოლიბერალური სუბიექტურობა და პროგრესის იდეა

13095801_516926425182636_4384038066418630015_n

ავტორი: გიორგი ღვინჯილია

საქართველოში განხროციელებულმა ნეოლიბერალურმა ექსპერიმენტმა მძიმე სოციალური უთანასწორობა, ბიზნეს ელიტებისათვის მიცემული სახიფათო თავისუფლება და ამ ყველაფრის ფონზე გაბატონებული პოლიტიკური აპათია დაგვიტოვა. ისტორიული კონტექსტის გააზრებისათვის მნიშვნელოვანია სამთავრობო და ინტელექტუალური ელიტების მიერ შემოთავაზებული პროგრესის იდეის, დასავლეთზე წარმოდგენისა და ამ წარმოდგენის  მიერ ნაწარმოები ბინარული ოპოზიციების კრიტიკული წაკითხვა. ალან ბადიუს კვალდაკვალ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ჩვენს კრიზისს სუბიექტური და ობიექტური მხარე აქვს. ობიექტური მხარე სიმდიდრის გადანაწილების სირთულეს და პოლიტიკური ინსტიტუტების ფუნქციონირებას გულისხმობს, ხოლო სუბიექტური მთლიანად აზროვნების, საკუთარი თავის ისტორიულობისა და საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობის აღქმის დეზორგანიზებაშია გამოხატული. ბადიუს მიხედვით ამ კრიზისის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი სოციალური სფეროს კონკურენციის პრინციპისათვის დაქვემდებარებაში, ადამიანის სურვილებისა და მისწრაფებების კომოდიფიცირებაშია გამოხატული, რაც შეუძლებელს ხდის პოლიტიკურ თანამონაწილეობას და ახალი სოციალური რეალობის შექმნის მცდელობებს.

მოხსენებისას ჩვენი წარსულის მაგალითზე ვისაუბრებ ნეოლიბერალური პროგრესის სუბიექტურ განზომილებაზე. ვეცდები ვაჩვენო, რომ სუბიექტურობის ეს ფორმა არ წარმოადგენს უბრალოდ ეკონომიკური ურთიერთობების კულტურულ ზედნაშენს და სტრატეგიულ როლს ასრულებს საზოგადოების არსებული მოდელის შენარჩუნებაში.

მიშელ ფუკოს თეორიის მიხედვით ძალაუფლებას არ აქვს მხოლოდ ნეგატიური მნიშვნელობა, რომელიც ჩაგვრასა და აკრძალვაშია გამოხატული. ძალაუფლება პროდუქტიულია, ის აწარმოებს იდეებს, ინსტიტუტებს და ჩვენს ყოველდღიურობას. მისი ეფექტები არა მხოლოდ რეპრესიის, არამედ გარკვეული ქმედებებისა და აზროვნების წესის წახალისების გზით ვრცელდება.

„ჩვენ სამუდამოდ უნდა შევწყვიტოთ ძალაუფლების ნეგატიური ტერმინებით აღწერა თითქოს ის გამორიცხავს,არეპრესირებს, აცენზურებს და ნიღბავს, სინამდვილეში ძალაუფლება აწარმოებს, ის აწარმოებს რეალობას, ობიექტების სფეროს და ჭეშმარიტების დაფუძნების რიტუალებს.“[1]

ფუკოს მეორე მნიშვნელოვანი კონცეპტი, რომელიც უნდა გამოვიყენო Governmentality იქნება(რომელსაც შეგნებულად არ ვთარგმნი).უხეშად რომ ვთქვათ,ეს არის ისეთი მოქალაქეების წარმოება, რომლებიც საუკეთესოდ ასრულებენ ძალაუფლების კონკრეტული მოდელის პოლიტიკას. Governmentality –  არის ორგანიზებული პრაქტიკები, მენტალობები, პოლიტიკური რაციონალობები და ტექნიკები, რომლის დახმარებითაც სუბიექტები იმართებიან და მართავენ საკუთარ თავს. საბოლოოდ, ამ ტექნიკების გავლით,ისინი ასრულებენ გარკვეულ როლს საზოგადოების  პოლიტიკურ და ეკონომიკურ მოდელში. ფუკოსთვის მმართველობის იდეა, გულისხმობდა არა მხოლოდ სახელმწიფო ინსტიტუტების ფუნქციონირებას, არამედ იმას თუ როგორ მართავენ ადამიანები საკუთარ თავს,  ზრდიან შვილებს და ა.შ. Governmentality ამგვარი ურთიერთმიმართებების ფორმებს და ცენტრალური ინსტიტუტებისათვის ხელის შემწყობ სოციალურ ქსელებს აწარმოებს.

მართვის ამგვარი გაგება ზევიდან ქვევით მომავალი ძალაუფლების იდეის კრიტიკულ გადააზრებას და სუბიექტის ირგვლივ არსებულ ძალაუფლებრივ ქსელებზე კონცენტრირებას გულისხმობს. მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ის თუ როგორ მუშაობენ ცენტრალური ინსტიტუტები, არამედ როგორ მოქალაქეებს საჭიროებენ ისინი, რაზე პასუხად ფუძნდებიან და რა წინააღმდეგობას აწყდებიან საკუთარი ინტერესების გატარებისას. ინსტიტუტებისა და ამ ქსელების ურთიერთობა სტრატეგიული წინააღმდეგობისა  და მუდმივი დაძაბულობის სურათს ქმნის.

ესეში ნეოლიბერალური სუბიექტურობის შესახებ, ჯეისონ რიდი[2] წერს, რომ ფუკოსთვის ნეოლიბერალიზმის გაჩენა გულისხმობდა არა უბრალოდ იდეოლოგიის შიგნით მომხდარ ტრანსფორმაციას, ანუ ერთი იდეოლოგიის ჩანაცვლებას მეორე იდეოლოგიით, არამედ, მთლიანად იდეოლოგიის იდეის, მისი განხორციელების პირობებისა და ეფექტების ტრანსფორმაციას.

კლასიკური ლიბერალიზმისგან განსხვავებით, რომელიც ინსტიტუციურ დონეზე ბაზრის სახელმწიფოსაგან ავტონომიურობის იდეას, ხოლო სუბიექტურ დონეზე გაცვლის პრინციპს ეფუძნებოდა, ნეოლიბერალიზმი კონკურენციას და კაპიტალიზმის, ანუ ბაზრის „გარე“ სივრცის გაუქმებას ეფუძნება. რაც გულისხმობს იმას, რომ საზოგადოება განხილულია როგორც ბაზარი, სადაც ყველა კონკურენციაშია ყველასთან, ხოლო მუშის ფუნქცია არა მხოლოდ სამუშაო საათებში პროდუქტის წარმოება, არამედ საკუთარ თავში მუდმივი ინვესტიციის განხორციელებაა. კონკურენცია მოქმედებს არა მხოლოდ სამუშაო ადგილზე და ბაზარზე ვაჭრობისას, არამედ ყოველდღიურობაში, სადაც საკუთარ თავზე, როგორც „ადამიანურ კაპიტალზე“ ზრუნვა მიმდინარეობს. სუბიექტურობის ამგვარი მოდელისთვის ყველაფერი გარეგნობითა და ცოდნით დაწყებული და ურთიერთობის ფორმებით დამთავრებულ კომოდიფიცირებულ, ანუ გასაქონლებულ სახეს იღებს, რომლის ფუნქციაც სოციალური კონკურენცია და მოგება ხდება. ნეოლიბერალიზმი არა უბრალოდ კრძალავს, ან იძლევა გარკვეულ უფლებებს, არამედ მოქმედებს ადამიანის არსებობის ფუნდამენტურ მოდუსებზე, აწარმოებს გარკვეულ მიმართებას საკუთარ თავსა და საზოგადოებასთან და სუბიექტურობის საბაზრო კონკურენციის პრინციპებისთვის დაქვემდებარებას ცდილობს. საკუთარი თავის ამგვარი აღქმა საზოგადოების ატომიზაციასა და გათითოკაცებას, კოლექტიური პასუხისმგებლობისა და სოლიდარობის უკანა პლანზე გადაწევას გულისხმობს, რაც ძალაუფლების ლეგალურ, ინსტიტუციურ და მიკრო ქსელების დონეებზეა გამოხატული. ჩვენს შემთხვევაში ყველაფერი ეკონომიკის და შრომითი ურთიერთობების რეგულირებით დაწყებული და ქალაქის დაგეგმარებით დამთავრებული კაპიტალის მქონე ინდივიდასთვის მიცემულ უსასრულო თავისუფლებასა და კოლექტიური სოციალური პასუხისმგებლობის დეფიციტზე მეტყველებს.

„სამაგალითო ნეოლიბერალი მოქალაქე არის ის, ვინც აწარმოებს საკუთარი მოქმედების სტრატეგიებს სხვადასხვა პოლიტიკურ, სოციალურ და ეკონომიკურშესაძლებლობებს შორის და არა ის, ვინც ცდილობს ამ შესაძლებლობების შეცვლასა და ორგანიზებას.“[3]

შესაბამისად, საკმარისი არ არის ნეოლბიერალიზმის უბრალოდ როგორც პოლიტიკური და ეკონომიკური პროგრამის კრიტიკა, არამედ საჭიროა მისი როგორც ახალი ტიპის იდეოლოგიური ფენომენის გააზრება, რომელიც ადამიანის ბუნების და საზოგადოების საბაზრო ლოგიკისათვის დაქვემდებარებას ცდილობს. პოსტსაბჭოთა სივრცე სპეციფიკურია იმ აზრითაც, რომ ტრავმატული საბჭოთა გამოცდილების შემდეგ, ის ნოყიერ ნიადაგს წარმოადგენს ბაზრის დერეგულაციის, ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის რიტორიკისა და  პროგრესის იდეის  გაიგივებისათვის.

 პოსტსაბჭოთა ნეოლიბერალიზმი

პირველი ნაშრომი, რომელსაც შევეხები სტეფენ ქოლიერის წიგნი „პოსტსაბჭოთა სოციალური“[4] იქნება, ხოლო მეორე კვლევა მარტინ ფრედრიკსენს ეკუთვნის[5] და უშუალოდ საქართველოს ეხება. ფრედრიკსენის წიგნი ნეოლიბერალური ტრანზიციის პერიოდში, ბათუმში მცხოვრებ ერთ-ერთ„საძმაკაცოს“ეხებადა ამ „საძმაკაცოს“ წევრებისა და პროგრესის ახალი იდეის შეუსაბამობით გამოწვეულ სუბიექტურობის კრიზისს იკვლევს.

რუსეთის განხილვისას,ქოლიერისთვის მნიშვნელოვანი იყო არა ნეოლიბერალიზმის ზოგადი კონცეპტის წაკითხვა, არამედ მისი პრაქტიკული მიმართება კონკრეტულ რეალობასთან, ანუ როგორ მიემართება ის კონკრეტულ ინსტიტუტებს და ინფრასტრუქტურას. საგულისხმოა, რომ თავდაპირველად  ნეოლიბერალიზმი შეიქმნა, როგორც კრიტიკული რეაქცია კეთილდღეობის სახელმწიფოს წარმოშობაზე. ქოლიერის აზრით, იგივე მოდელის პოსტსაბჭოთა სივრცეში გადმოტანა სრულიად სხვა, სპეციფიკურ შედეგებს გვაძლევს. ქოლიერის ანალიზის ერთ-ერთ მაგისტრალურ ხაზს, საბჭოთა მოქალაქის, ბაზარზე მოქმედ სუბიექტად ტრანსფორმაციის პროცესი წარმოადგენს, მატერიალური ინფრასტრუქტურა და სახელმწიფო პოლიტიკა საკუთარი მიზნებისათვის შესაფერის სოციალურ ნორმებსა და სუბიექტურობის ფორმებს მოითხოვს.

საბჭოთა ეკონომიკიდან საბაზროსკენ სვლაზე საუბრისას,ქოლიერი რუსეთის მთავრობის მრჩევლის ჯეფრი საქსის პროგრამას განიხილავს. 90-იანების დასაწყისში,საქსი წამყვანი ეკონომისტი და მრჩეველი იყო იმ ქვეყნებისთვის, რომლებიც  სოციალურიდან საბაზრო ეკონომიკაზე გადადიოდნენ. 1994 წელს, ტრანზიციის პირველი ტალღის ჩაშლის შემდეგ, როდესაც დადგა სახელმწიფოს ჩამოშლის რეალური საფრთხე,საქსი ხედავდა შანსს პოლიტიკოსების პატარა ჯგუფისთვის, რომელსაც უნდა შეძლებოდა სტაბილიზაციის მოხდენა ქვეყანაში.მისი ძირითადი პრინციპი სტრუქტურული შესწორება იყო, რაც ნიშნავს რესურსების გადანაცვლებას ისე, რომ შესაძლებელი გახდეს თავისუფალი საბაზრო პრინციპების დაფუძნება. ტრანსფორმაციის ამ პროცესში, მთავარი სამიზნე იყო ის, რასაც პოლანი ტრანზიტული ეკონომიკების განხილვისას ძირითად ეკონომიკას ეძახის, ანუ ინსტიტუტები და პროცესები, რომლებსაც საბჭოთა კავშირის შიგნით ადამიანების კეთილდღეობის ძირითადი მოთხოვნები უნდა დაეკმაყოფილებინათ. ასეთი იყო ურბანული დაგეგმარება, პროდუქტების განაწილება და ა.შ.

საბჭოთა კავშირის შემთხვევაში, მარტივად მოშორებადი იყო დაგეგმილი წარმოების მექანიზმები, ფასების კონტროლი და კოლექტიური საკუთრება, რომელიც მოიშალა საბჭოთა სახელმწიფოს დაშლასთან ერთად. მაგრამ ასევე მნიშვნელოვანი იყო ინდუსტრიული კოორდინაცია, სოციალური კეთილდღეობა და ურბანული დაგეგმარება, რომელმაც სახელმწიფოს ჩამოშლასთან ერთად არსებობა არ შეწყვიტა. ნეოლიბერალიზმი იყო ამ ინსტიტუტების თეორიული კრიტიკა და მოდიფიცირება და მისი პრობლემა უკვე არა საბჭოთა სახელმწიფოში, არამედ, ყოველდღიურობის პოლიტიკასა და იმ პრაქტიკაში იყო, რომელიც ქმნიდა  პირობებს იმისათვის, რომ საბჭოთა მოქალაქეს არსებობა გაეგრძელებინა. სახელმწიფო მოშლილი იყო,მაგრამ ინფრასტრუქტურის დონეზე რჩებოდა ის სისტემები, რომლებიც შეუძლებელს ხდიდნენ საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლას და ინარჩუნებდნენ საბჭოთა მოქალაქის govenrmnetality-ის, რომელიც შეუსაბამო იყო ახალი საბაზრო პირობებისათვის.

საბჭოთა govenmentality-ისგან განსხვავებით, ნეოლიბერალი მოქალაქის საზოგადოებაში არსებობის ძირითადი პრინციპი სუბიექტური პასუხისმგებლობის გაჩენაზე (responsibilisation) გადის. მოქალაქეს უნდა გაუჩნდეს პასუხისმგებლობა განათლების, გათბობის, ჯანდაცვის და სხვა სოციალური სიკეთეების მოპოვებისას(მოდელი, რომელიც ჩვენთან წარმატებით განხორციელდა).

ამ პროცესში მნიშვნელოვანი იყო მატერიალური ინფრასტრუქტურის ძალაუფლების ახალი მოდელისათვის მორგება და ამასთანავე იმ ნორმების მოდიფიცირება, რომლებიც შეიქმნა სოციალიზმის დროს და არ დაკარგა ეგზისტენციალური მნიშვნელობა ადამიანების ყოველდღიურობაში მას შემდეგ, რაც საბჭოთა სახელმწიფო ჩამოიშალა. შესაბამისად,ქოლიერი უარს ამბობს  ნეოლიბერალიზმის ზოგადი კონცეპტის კრიტიკასა და მისი ემანაციების გამოვლენაზე. სინამდვილეში, მისთვის მნიშვნელოვანია ნეოლიბერალიზმის როგორც არსებული მატერიალური რეალობის მიმართ განხორციელებული კრიტიკული პრაქტიკის გაანალიზება. შესაბამისად, ნეოლიბერალიზმის იდენტიფიცირება ხდება არა აბსტრაქტულ პრინციპთან, იდეოლოგიურ პროექტთან ან მართვის სპეციფიკურ ტექნიკასთან, არამედ ხდება მისი როგორც სოციალისტური მართვის ტაქტიკებზე კრიტიკული რეფლექსიის წაკითხვა.

ამგვარი წინააღმდეგობის მაგალითად ქოლიერი ბელაია კალიტვას განიხილავს(ქალაქი როსტოვის ობლასტში). საბჭოთა კავშირის დაშლის მომენტში, ქალაქში  მკაცრი ურბანული და ეკონომიკური განვითარების გეგმა არსებობდა.ქოლიერიაჩვენებს, რომ რაღაც მომენტში, ის რაც ამ ქალაქის მაცხოვრებლებისთვის მომავალი იყო, რომელიც უნდა განხორციელებულიყო (ურბანული და ეკონომიკური განვითარების გეგმა), ნანგრევებში მყოფ წარსულად გადაიქცა. ისინი ხვდებიან დროში, რომელშიც არც წარსულია და არც მომავალი.ამ დროში ორივე მათგანი თავიდან უნდა შეიქმნას.

რესპონსიბილიზაციის პროგრამის განმავლობაში ერთ-ერთი ძირითადი საკითხი, რომელიცრუსეთის მთავრობის მრჩევლებს აწუხებდათ, გათბობის სისტემის პრობლემა იყო, რადგანსაბჭოთა კავშირშიქალაქის ცენტრალური გათბობა სახელმწიფოს მიერ უზრუნველყოფილ აუცილებელ სიკეთედ ითვლებოდა. მას შემდეგ რაც სახელმწიფო ჩამოიშალა, ამ სისტემის ნარჩენები, ისევე როგორც სხვადასხვა არაფორმალური სისტემა დაკორუფციული ბიუროკრატია, იყო ის მექანიზმები, რომელთადახმარებითაც ადამიანებიინარჩუნებდნენ სიცოცხლესბელაია კალიტვას მსგავს პატარა ქალაქებში. ამასთანავე,რუსეთი სპეციფიკური შემთხვევა იყო, იმ აზრითაც, რომსაბჭოთა კავშირის არსებობის პირველ პერიოდშიდაგეგმილი ურბანიზაციაგანხორციელდა, რაც იმას ნიშნავს, რომმოსახლეობის დიდი ნაწილი დღემდე მცირე ზომის ქალაქებში ცხოვრობს.

რეფორმატორებს წინააღმდეგობა დახვდათ მოსახელობისა და ნახევრად დეზორგანიზებული მემარცხენე პარტიებისგან,ხოლო საბოლოოდ 2001 წელს, რუსეთის მთავრობამ გამოაცხადა, რომ გათბობის უზრუნველყოფა ისევ არის სახელმწიფოს აუცილებელი ვალდებულება და ქვეყნის დიდ ნაწილში გათბობის სისტემა აუცილებელი სიკეთის სახით შენარჩუნდა. ქოლიერისთვის სპეციფიკური სოციალური სიკეთეების შენარჩუნება იმ ლოკალური წინააღმდეგობის მაგალითია, რომელსაც ნეოლიბერალიური პოლიტიკა ყველა კონკრეტულ სიტუაციაში აწყდება.

რამდენიმე ძირითადი მომენტი, რომელსაც ეს წიგნი აჩვენებს შემდეგში მდგომარეობს – ფუკოს კვალდაკვალ მოხსნილია ისტორიის, როგორც ერთიანი, პროგრესის გზით მიმავალი კონტინუუმის აღქმა და მსჯელობაში დროის წყვეტილობა და შემთხვევითობა შემოდის. პოლიტიკური და ეკონომიკური ელიტებისთვის დისკურსულ დონეზე მნიშვნელოვანი იყო საბაზრო ეკონომიკისა და პროგრესის იდეის გაიგივება, რაც საბაზრო ეკონომიკის, როგორც განვითარების შემდეგი საფეხურის, ხოლო დასავლეთის როგორც „თავისუფალი სამყაროს“ იდენტიფიცირებას მოითხოვდა. ამასთანავე, მნიშვნელოვანია საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის სპეციფიკის გაგება, რაც საკუთარ თავში კაპიტალიზმის და ნეოლიბერალიზმის, როგორც აბსტრაქტული მოცემულობების კრიტიკაზე უარის თქმას გულისხმობს და კონცენტრირებას ლოკალური მუტაციების სპეციფიკაზე ახდენს. კვლევით დონეზე მნიშვნელოვანია ისტორიზირების საკითხი, საერთოდ კონკრეტიკა, რომელიც რუსეთში მეტნაკლებად დაცულია, რადგან რუსეთში არსებობენ მემარცხენე მკვლევრები და ამასთანავე, ქვეყანა საერთაშორისო აკადემიური საზოგადოების ფოკუსში მოხვდა. ჩვენთან ასეთი კვლევები თითქმის არ გაკეთებულა – ისტორიზირების საკითხი, გულისხმობს იმის გაგებას, თუ როგორ და რა ფორმით გავხდით ნეოლიბერალური სახელმწიფო. ასევე მნიშვნელოვანია ყურადღების გამახვილება იმაზე თუ სად და როგორ მიმდინარეობს წინააღმდეგობა ნეოლიბერალურ სუბიექტურობასთან, ყოველდღიურობის მწარმოებელი ინფრასტრუქტურის და სოციალური ნორმების დონეზე.

ქოლიერის მიერ მემარცხენეებისთვის დასმული ცენტრალური კითხვა კი შემდგომში მდგომარეობს – რა უნდა ვაკრიტიკოთ და ვაანალიზოთ ჩვენ? უნდა ვაკრიტიკოთ ნელობერალიზმი ზოგადად, თუ უნდა ვაკრიტიკოთ მისი კონკრეტული ეფექტები? ხომ არ აწარმოებენ ეს ეფექტები,რომლებსაც ვხვდებით სპეციფიკურად პოსტსაბჭოთა სივრცეში, რაღაც ახალ რეალობას, ვინაიდან როდესაც ჩვენ ვსაუბრობთ ნელიბერალიზმზე, ჩვენ ვსაუბრობთ რაღაც ტიპის პოსტსოციალურზე. სინამდვილეში, რუსეთი შეიძლება ვთქვათ, რომ არის ნეოლიბერალური, მაგრამ ის არ არის პოსტსოციალური ყველა მის გამოვლინებაში. საბჭოთა კავშირიდან დარჩენილი ბევრი სისტემა ისევ ფუნქციონირებს. პოსტსაბჭოთა სოციალური სპეციფიკის შესწავლისას, აუცილებელია ინფრასტრუქტურული და დისკურსული წინააღმდეგობის ველების მათსავე კონკრეტიკაში გაანალიზება.

საქართველოს შემთხვევა რუსეთისგან რადიკალურად განსხვავდება. თუ ნეოლიბერალიზმს წავიკითხავთ, როგორც კონკრეტული რეალობის კრიტიკას და თუ რუსეთის შემთხვევაში, ეს იყო სოციალური სახელმწიფოს კრიტიკა, ჩვენ შემთხვევაში,ეს არის რეაქცია ჩამოშლილ სახელმწიფოზე,ვინაიდან, საბჭოთა პერიოში შექმნილი კეთილდღეობის სისტემები მთლიანად ჩამოიშალასაბჭოთა კავშირის დანგრევასთან ერთად. ამასთანავე,ადამიანების სიცოცხლესა და ყოვედღიურობას ინარჩუნებდა, ერთი მხრივ,კორუფცია და შავი ბაზარი, რომელიც საერთოა ჩვენსა და რუსეთს შორის, ხოლო მეორე მხრივ, მჭიდრო ნათესაური კავშირები,  ანუ სიკეთის  გადანაწილება და ხანდახან კრიმინალური ეკონომიკა ქურდული სამყაროს სახით, რომელსაც ასევე ჰქონდა რედისტრიბუციის ფუნქცია.

ფრედრიკსენის კვლევა სვამს კითხვას იმის შესახებ, გაქრა თუ არა ეს სამყარო ნეოლიბერალიზაციის პროცესში? როგორი იყო მასთან წინააღმდეგობისა და კრიტიკის პრაქტიკები და ხომ არ მიგვიყვანა ამ წინააღმდეგობამ სრულიად ახალი ტიპის სოციალურ კრიზისამდე? წიგნი შემდეგი მონაკვეთით იწყება: „მიუხედავად იმისა, რომ მისი თმა ჭაღარავდებოდა და ფილტვები უკვე ღალატობდნენ, როდესაც შევხვდით, ემილი (ემილი არის პირობითი სახელი) მხოლოდ ოცი წლის იყო. ფიზიკურად ძალიან სწრაფად ბერდებოდა, მაგრამ სოციალურად ვერ ახერხებდა ზრდასრულ მამაკაცად გახდომას. კრიმინალურ მიწისქვეშეთი, რომელიც ბატონობდა მის მშობლიურ ქალაქ ბათუმში, 1990-ანებში, მისი ბავშვობის განმავლობაში, ოფიციალურად წარსულის ნაწილად გამოცხადდა. მაგრამ ეს სამყარო რაღაცნაირად ახერხებდა აწმყოდ დარჩენას ემილის ცხოვრებაში. მიუხედავად იმისა, რომ წარსული აღარ იყო, ხოლო მომავალი ჯერ არ დამდგარა, ორივე ახერხებდა აჩრდილისებურდასწრებულობას მის ცხოვრებაში და მოქმედებდნენ მის აწმყოში გაჩენილ შესაძლებლობებზე. ემილი შეპყრობილი იყო დროის წყვეტილობით და ის არ იყო ერთადერთი ახალგაზრდა ბათუმში, რომელიც ცხოვრობდა ამ გამოცდილებით.“ [6]

ფრედრიკსენიის კვლევა ეხება კონფლიქტს სუბიექტურ და სოციალურ დროს შორის.მმართველი ელიტები ქმნიან პროგრესის იდეას და სოციალურ დროს, რომელიც ამ პროგრესზე სწორებით მუშაობს. ამასთანავე, ძველისოციალური ნორმები და სუბიექტურების მოდელები, წარსულად ცხადდება. თუმცაფრედრიკსენი აჩვენებს, რომწარსულად გამოცხადებული სუბიექტურობა რაღაცნაირად აგრძელებს საკუთარი თავის შენარჩუნებას, მათ შორის, მატერიალური პრაქტიკების დონეზე (ბელაია კალიტვას ცენტრალური გათბობის სისტემის მსგავსად). ფრედრიკსენის წიგნში განხილული სუბიექტურობის კრიზისი და ორი ნარატივის წინააღმდეგობა, ცენტრალური ხაზია საქართველოს ნეოლიბერალიზაციის და ამ პროცესში წარმოქმნილი ბინარული ოპოზიციების განსახილველად, რომელიც საზოგადოების „ბნელებად და პრადვინუტებად“, პროგრესულებად და რეგრესულებად დაყოფას გულისხმობს. ჩემთვის მთავარი ამოცანა არა ამ დისკურსების ემპირიულობის დამტკიცება ან უარყოფა, არამედ მათსავე სპეციფიკაში გამოკვლევაა. მნიშვნელოვანია, დაისვას კითხვა იმის შესახებ თუ რა შესაძლებლობებს კლავს პროგრესის ამგვარი გაგება და ძალაუფლების რა მექანიზმებს მალავენ ის ბინარობები, რომლების დახმარებითაც საზოგადოების კლასიფიცირება ხდება.

ტრანზიციის ერთერთი მნიშვნელოვანი მომენტი, პირადი პასუხისმგებლობისკენ მოწოდების რიტორიკა იყო. ტექნიკური ცოდნის საჭიროება სახელმწიფოს დონეზე იყო გაფეტიშებული, მაგ: კომპიუტერის და ინგლისურის ცოდნა, უნარები რომლებითაც ადამიანებმა თავი ბაზარზე უნდა გაიტანონ. ფრედრიკსენი აჩვენებს, რომ ამ მოწოდების ობიექტებს არ აქვთ საკმარისი ცოდნა და უნარები და ამასთანავე, ბაზარიც არ არის ისეთი განვითარებული, რომ ყველას დასაქმება უზრუნველყოს. ამიტომ,ფრედრიკსენისთვის ეს კონფლიქტი უწონადობაში გამოკიდებული სუბიექტურობის პრობლემაა, რომელმაც დაკარგა წარსული და ვერ ერგება მომავლის სოციალურ იდეას. ამასთანავე მკვიდრდება ტრენდი, რომლის მიხედვითაც ყველა პრობლემის ფესვები კულტურულ და მენტალურ ჩამორჩენილობაშია, რომელიც საქართველოს მოსახლეობის გარკვეულ ფენებს ახასიათებთ, რაც მათგან ისევ და ისევ გამბედაობას, სტერეოტიპების რღვევას და პროგრესის ახალ იდეასთან მორგებას მოითხოვს.

თუ ნეოლიბერალიზმს ვკითხულობთ როგორც კრიტიკას და საბჭოთა კავშირის შემთხვევაში, ის იყო სოციალურისახელმწიფოს ინფრასტრუქტურისა და ნორმების წინააღმდეგ  წამოწყებული კრიტიკა, ჩვენ შემთხვევაში, ეს იყო არაფორმალური, ხანდახან კრიმინალური ეკონომიკის და სახელმწიფოს ჩამოშლის შედეგად, სიცარიელეში შექმნილი ახალი კონსერვატიული სუბიექტურობის კრიტიკა. ნულოვანი ტოლერანტობის პოლიტიკა, იყო არა მხოლოდ ბრძოლა კორუფციასა და კრიმინალურ სამყაროსთან, არამედ ეს იყო ბრძოლა სუბიექტურობის გარკვეულ ფორმასთან, რომელიც შეუსაბამო იყო პროგრესის იდეის თანმხლები სოციალური და ეკონომიკური ნორმებისათვის. კონსერვატიულიწარმოდგენებით განსაზღვრული სუბიექტურობა, კრიზისულ პერიოდში  ეკონომიკურ ფუნქციას ასრულებდა, სანათესაო და კრიმინალურ წრეებში გაწევრიანებული ადამიანები, მონაწილეობდნენ სიცოცხლის შენარჩუნებასა და გარკვეული სიკეთეების გადანაწილებაში. ეს იყო სუბიექტურობის მიერ განსაზღვრული ეკონომიკა და პირიქით.ნეოლიბერალიზმი, საქართველოში ამ სუბიექტურობასა და ეკონომიკაზე რეაქციის სახით წარმოიშვა.მისი ამოცანა იყო არა სოციალურიდან, არამედ არაფორმალური და შავი ეკონომიკიდან საბაზროზე გადასვლა.

პროგრესსა და რეგრესს, „სინათლესა და სიბნელეს“ შორის შექმნილი ამ ოპოზიციის განხილვისას,მნიშვნელოვანია იმის გაგება თუ რა ტიპის პროგრესის იდეა უპირისპირდებოდა ამ რეალობას, ანუ კონკრეტულად რა იგულისხმებოდა სიტყვა პროგრესში, რომელსაც მმართველი ელიტები იყენებდნენ.ნეოლიბერალური სუბიექტურობისთვის დამახასიათებელი უკიდურესი ინდივიდუალიზმის და საკუთარ წარმატებასა და ჯანმრთელობაზე სრული პასუხისმგებლობის გარდა, ამ იდეას რეაქციული დამოკიდებულება ახასიათებს სხვა პოლიტიკური პროექტების მიმართ. მაგალითად,მემარცხენედ ყოფნა თავისთავად რეგრესულობას და საბჭოთა ნოსტალგიას ნიშნავდა. იგივე შეიძლება ითქვას კრიტიკულ დამოკიდებულებაზე ნატოსა და ევროკავშირის მიმართ. ინდივიდუალიზმის, ლიბერალური მულტიკულტურალიზმის და ტოლერანტობის პარალელურად, პროგრესის ამ კონცეპტს, პოლიტიკური დისკურსების მიმართ რეაქციული და ავტორიტარული დამოკიდებულება ახასიათებდა.

ლოკალური პროგრესის იდეის დისკურსული სპეციფიკის საინტერესო მაგალითია დავით კოვზირიძის ბლოგი „აი ია“[7], სადაც ჩამოთვლილია დებულებები, რომლებზეც ყველა პროგრესული ქართველი უნდა შეთანხმდეს. ერთი მხრივ, სტატიაში კარგად ჩანს, განმანათლებლური ტონი, რომელიც „პროგრესის გზას აცდენილ“ მკითხველს უპირობო პირად პასუხისმგებლობას აკისრებს და არც კი საუბრობს საერთო სიკეთის შექმნის ინსტიტუციურ გზებზე, რომლებმაც ამ ადამიანებს გამორკვევის პირობები უნდა შეუქმნან.  მეორე მხრივ, ჰომოსექსუალებთან და საყურიან ბიჭებთან ტოლერანტული დამოკიდებულების უწყინარი იდეების გვერდით, უპირობოდ დგას ნატოსა და უცხოელი ინვესტორებისპოზიტიურ მოვლენად შეფასების იდეა. ჩვენებური პროგრესის იდეის ნაკლოვანება არა ნატოს და ინვესტორების თავისთავად უარყოფით მოვლენებად ყოფნაში, არამედ მათი უპირობოდ მიღების და ევოლუციის შემდეგ საფეხურთან გაიგივების ტენდენციაში მდგომარეობს. ამგვარი ტენდენციის სამთავრობო რიტორიკის დონეზე გადანაცვლება, პოლიტიკური თანამონაწილეობის დასავლურიდეას, რომლის წარმოდგენაზეც მას პრეტენზია აქვს, პოლიტიკური დოგმატიკითა და რეაქციონერული დამოკიდებულებით ავსებს, რაც თავისთავად ანტიდემოკრატიული და ანტიპოლიტიკური მოვლენაა.

მეორე ტენდენციის განსახილველად გადავალ გიგა ზედანიას სტატიაზე (RiseofReligiousNationalisminGeorgia)[8],რომელიც  საქართველოში რელიგიური ნაციონალიზმის წარმოშობას ეხება დაამ სტატიის წაკითხვას სუბიექტურობის შესახებ მსჯელობის ჭრილში ვეცდები.სტატიაში რამდენიმე საინტერესო მომენტია – 1850-იან წლებში, ქართული ნაციონალიზმი სეკულარული იყო მისი რიტორიკის დონეზე, ღმერთისა და რელიგიის ხსენებას მხოლოდ მეტაფორული ფუნქცია ჰქონდა. მაგრამ, ამასთანავე, ეკლესიას ჰქონდა დიდი როლი სოციალურყოველდღიურობაში.ამ პერიოდის რელიგიური ცნობიერება ასრულებდა გარკვეულ როლს საზოგადოების ფუნქციონირებაში, მაგრამ არ ჰქონდა„ქართველობის“ რეპრეზენტაციის ფუნქცია. სინამდვილეში, რაც მოხდა ნეოლიბერალურიტრანზიციის პერიოდში და რაც არის საინტერესო პროგრესისა და რეგრესის, „სინათლისა და სიბნელის“ წინააღმდეგობის განხილვისას, არის ის, რომ ეკლესიამ რაღაც მომენტში აიღო ამ მიკრო დონის რეპრეზენტატორის ფუნქცია პოლიტიკურ დონეზე.ანუ ის გახდა „ქართველობის“რეპრეზენტატორი,რომლის დაფუძნებაც საბჭოთა სახელმწიფოს ჩამოშლის პროცესში მოხდა.

იმ წინააღმდეგობის განხილვისას, რომელიც ეკლესიას და ნაციონალური მოძრაობის იდეოლოგიას შორის გაჩნდა, ჩემთვის მთავარი კითხვა არის – ნეოლიბერალიზმთან წინააღმდეგობის ნაცვლად, ხომ არ ცდილობს ეკლესია მასთან შერიგებას? ანუ ხომ არ გვაქვს  საქმე ორ იდეოლოგიურ პლატფორმასთან, რომელიც ცდილობს ნეოლიბერალური ეკონომიკის მიერ შექმნილი ინფრასტრუქტურის სათავისოდ გამოყენებას?საკუთარი რიტორიკის დონეზე ეკლესია არასოდეს აკრიტიკებს ეკონომიკური ინსტიტუტების ფუნქციონირებასა და უთანასწორობას, მისი კრიტიკის მიზანი ლიბერალური მულტიკულტურალიზმის იდეაა, რომელიც საფრთხეს უქმნის ეკლესიის, როგორც პოლიტიკური ერთეულის ძალაუფლებას.

ჩვენს ლოკალურ რეალობაში, საკმაოდ ხელშესახებია იდეა, რომლის მიხედვითაც, კაპიტალიზმს ფუნქციონირებისთვის აღარ სჭირდება ლიბერალური დემოკრატია მისი დასავლური სახით.ბოლო წლების საქართველოში წარმოდგენილი წინააღმდეგობის ორივე მხარე ამას ადასტურებს. ერთი მათგანი ალტერნატიული პოლიტიკური პროექტების და სოციალური პოლიტიკის ჭრილში, ხოლო მეორე ეთნიკურ და სექსუალურ უმცირესობებთან მიმართებაში. საქმე ორმაგ ანტიდემოკრატიულ საფრთხესთან გვაქვს – პირველი ნეოლიბერალიზმი და კაპიტალიზმი რელიგიური და კონსერვატიული სახითდა მეორე, ნეოლიბერალიზმი უკიდურესი ინდივიდუალიზმითა და რეაქციული დამოკიდებულებით სოციალური მგრძნობელობის მიმართ,დისკურსულ და ინსტიტუციურ დონეზე.

წინააღმდეგობის მოძრაობა

განათლების სისტემა ამ წინააღმდეგობის ველის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წერტილია. უმაღლესი განათლება, სადაც ინტელექტუალური დუღილი კვლევისა და შემოქმედებითი აზროვნების ირგვლივ უნდა მიმდინარეობდეს, ამ ორი იდეოლოგიური ნარატივის წინააღმდეგობის კერად გადაიქცა. ერთი მხრივ, ეკლესიას კარგად ესმის სიმბოლური ძალაუფლების მნიშვნელობა, ამიტომაც მუდმივად ცდილობს ამ სივრცეში საკანონმდებლო და არაფორმალურ დონეზე შეღწევას. მეორე მხრივ, უნივერსიტეტებში მიმდინარეობს პროგრესულობის ნახსენები იდეის წარმოება, რომელსაც მინიმუმამდე დაჰყავს პოლიტიკური თანამონაწილეობა სოციალური საკითხების გადაწყვეტაში.

რაც შეეხება წინააღმდეგობის მოძრაობას, მნიშვნელოვანია, რომ ამ ორ ნარატივთან წინააღმდეგობაში მყოფი მოძრაობა უნივერსიტეტების შიგნით წარმოიშვა და მათი წარმოშობის პირველადი იმპულსი კულტურული და ყოფითი უკმაყოფილება იყო.

ამ წინააღმდეგობის მოძრაობების ძირითადი მახასიათებელი ისაა, რომ საქართველოში არ არსებობს არანაირი მემარცხენე ტრადიცია, რომელსაც ეს მოძრაობები შეიძლება დაეფუძნონ. ამ მოძრაობებს ძირითადად სუბკულტურული ფესვები აქვთ, რომლებიდანაც შემდეგ გარკვეული მემარცხენე იდეების კრისტალიზაცია და სტრუქტურირება მოხდა. ეს პროცესი ჯერაც არ დამთავრებულა. რუსეთისგან და ევროპისგან განსხვავებით, სადაც კრიტიკისა და კვლევის უამრავი მიმართულება არსებობდა, ჩვენ გზების სიბნელეში ხელის ცეცებით გაკვლევა გვიწევს. ის, რაც ჩვენ დასავლური აკადემიური და აქტივისტური გამოცდილებისგან გვჭირდება, კვლევის მეთოდები და თვითორგანიზების პრაქტიკებია, რომელთა გარეშეც, არსებული რეალობისთვის პოზიტიური ალტერნატივის დაპირისპირება  შეუძლებელი იქნება. ტენდენცია, რომელიც უნივერსიტეტის როგორც მკვდარი ცოდნის უარყოფას ცდილობს, ჩვენ შემთხვევაში, პოლიტიკურად არაადეკვატური, არა განათლების ხარისხთან, არამედ უნივერსიტეტთან, როგორც პოლიტიკური იდეოლოგიზირების მექანიზმთან მიმართებაში არის. სინამდვილეში, განათლების სისტემა აწარმოებს იმ ცოდნას, რომელიც შემდგომში კოლექტიურ ორგანიზებას და პროგრესის იდეის კომპლექსურად გააზრებას ართულებს. სანამ ჩვენ ვდგავართ უნივერსიტეტის გარეთ და ვებრძვით ძალაუფლების ნეგატიურ ეფექტებს, იქ ძალაუფლების პოზიტიური განზომილებისათვის სტრატეგიული მნიშვნელობის მუშაობა მიმდინარეობს, რომელიც აწარმოებს Governmentality-ის ფორმებსა და სამყაროს აღქმას, რომელიც შესაძლებელს ხდის საზოგადოების, როგორც პოლიტიკური მენეჯმენტის ობიექტის განხილვას.

მოძრაობის სუბკულტურული ფესვები რეპრესიის ირგვლივ გაერთიანებას გულისხმობს. ეს კი ნიშნავს, რომ სუბკულტურა ყოველთვის ახერხებს კულტურული და პოლიტიკური აკრძალვების, ანუ ძალაუფლების ნეგატიური განზომილების იდენტიფიცირებას,თუმცა მისი პოზიტიური მხარის ორგანიზება მისი ინტერესების, ან შესაძლებლობების მიღმა რჩება.ამის ნათელი მაგალითი იყო „ლაბორატორია 1918“-ის რეაქციულობა, რაც კაპიტალისტური, ან უბრალოდ სისტემური ჩაგვრის ემანაციების იდენტიფიცირებას და მის ირგვლივ გაერთიანებას გულისხმობდა. მოცემული მსჯელობისას მე არა ამგვარი სტრატეგიის ნეგაციას, არამედ მისი ლიმიტების ჩვენებას ვცდილობ. უნდა აღინიშნოს, რომ არსებობს ამ წესის დარღვევის კარგი მცდელობებიც (თვითორგანიზების ქსელი, მწვანე მუშტი და ა.შ.).

ერთ-ერთ მოხსენებაში,სლავოიჟიჟეკი საინტერესო ანეკდოტს ყვება -ჩვენს პოსტმოდერნულ სამყაროში, პოლიტიკური წინააღმდეგობის განხილვისას, მას ლიფტის მაგალითი მოყავს. მოგეხსენებათ ყველა ლიფტს აქვს ღილაკი, რომლის ფუნქციაც კარის დაკეტვაა. სინამდვილეში, კარი თავისთავად იკეტება, მაგრამ ჩვენ მაინც ვაჭერთ ღილაკს და გვგონია, რომ კარი ჩვენ დავკეტეთ.ჟიჟეკი ამბობს, რომ სინამდვილეში,ჩვენი პოსტმოდერნული პოლიტიკის მდგომარეობა ამგვარ ლიფტში ყოფნას და ღილაკებზე ხელის დაჭერას ჰგავს – ჩვენ გვგონია, რომ კარი იკეტება იმის გამო, რომ ჩვენ დავაჭირეთ ღილაკს, მაგრამ  სინამდვილეში,კარს ვიღაც ან რაღაც სხვა კეტავს.

ამგვარი ლიფტის მდგომარეობიდან, მხოლოდ კონტექსტის ისტორიზირება, საკუთარი სტრატეგიის შექმნა, საკუთარი ფესვებისა და თვითკმაყოფილების კრიტიკა გამოგვიყვანს.მედიის მიერ გადამეტებული ყურადღების და სტუდენტური მოძრაობის მიმართ ლიბერალური ფეტიშების პირობებში, ჩვენ მუდმივად ვართ ამგვარ ლიფტში ყოფნით გამოწვეული თვითკმაყოფილების საფრთხის წინაშე, სადაც ჩვენ გვგონია, რომ ჩვენ ვაკეთებთ რაღაცას და სინამდვილეში აკეთებენ ისინი, ვისაც კაპიტალი და პოლიტიკური ძალაუფლება აქვთ.

ჩემთვის საბოლოო პროვოკაციული კითხვა ასე დაისმის -პოსტსაბჭოთა საქართველოში, რომელიც არის სპეციფიკური და უნიკალური კონტექსტი და მე ვეცადე ეს მეჩვენებინა, საერთოდ საკმარისია თუ არა ნეოლიბერალიზმის კრიტიკა იმისთვის, რომ არ იყო ნეოლიბერალი? არ იყო განსაზღვრული მისი შინაგანი ლოგიკით, იმ შინაგანი წინააღმდეგობებით, რომლებსაც ის წარმოშობს და იყო ჩაკეტილი ამ მანკიერი წრის შიგნით, რომელსაც ჟიჟეკი აღწერს. სუბკულტურული მემარცხენეობა ყველგან და ყოველთვის  ასეთ შიდა წინააღმდეგობას წარმოადგენს.

მსჯელობას ალან ბადიუს მიერ ახალგაზრდობის მისამართით გაკეთებული მოწოდებით დავასრულებ. ბადიუს თქმით, შესაძლოა,დღეს,ჩვენ არ გვაქვს საკმარისი ძალა იმისთვის, რომ შევცვალოთ კრიზისის ობიექტური მხარე (წარმოების წესები, რედისტრიბუციის სისტემები), თუმცა ჩვენ შეგვიძლია ვებრძოლოთ მის სუბიექტურ მხარეს, რომელიც ისტორიის, საზოგადოების და საკუთარი თავის როგორც პოლიტიკური სუბიექტის აღქმის გამრუდებაშია გამოხატული. ამ პროცესში მნიშვნელოვანია პროგრესის ნეოლიბერალური იდეის გადააზრება და დისკურსულ და ინფრასტრუქტურულ დონეზე(შეგახსენებთ, უთანასწორობის მაჩვენებლით საქართველო პირველ ადგილზეა რეგიონში) იმ ოპოზიციების მოშლა, რომლებიც უძლურდა ცინიკურპასუხებს სცემენ იმ სოციალური კრიზისს, რომელსაც ჩვენ უკვე ვხედავთ და რომელიც ჩვენგან არა უბრალოდ ნეოლიბერალიზმის როგორც პოლიტიკური პროგრამის უარყოფას, არამედ პოზიტიურ, დამაჯერებელ პასუხს მოითხოვს.

ლოკალური სოციალური კრიზისი გვაჩვენებს, რომ ინდივიდუალიზმი უძლურია გასცესპასუხი  კითხვას, თუ როგორ უნდა ვიცხოვროთ ერთად, ერთ საზოგადოებაში. პოლიტიკური და ინტელექტუალური ელიტის მიერ ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის შესახებ რიტორიკის, ცენტრალურ დისკურსად გადაქცევის უკან კი ნეოლიბერალიზმის ეკონომიკური და პოლიციური აპარატი იმალება. ამ ტენდენციის საპირისპიროდ, ქართული მემარცხენე მოძრაობის მთავარი ამოცანას ინდივიდუალურ და კოლექტიურ პასუხისმგებლობას შორის გადაკვეთის წერტილების მოძიება და საზოგადოებრივ კლასებს შორის გაჩენილი ხიდჩატეხილობის აღმოფხვრა უნდა წარმოადგენდეს.

პუბლიკაცია ქვეყნდება EMC-ის პროექტის “მარგინალიზებული ჯგუფების უფლებების დაცვის მხარდაჭერა სამოქალაქო განათლებისა და საჯარო დისკუსიების წახალისების გზით” ფარგლებში, რომელიც ხორციელდება კანადის საელჩოს ადგილობრივი ინიციატივების ფონდის მხარდაჭერით. პუბლიკაციის შინაარსზე პასუხისმგებელია ავტორი და ის არ გამოხატავს EMC-ისა და კანადის საელჩოს პოზიციას.

———————————————————————————————————————————–

[1]Foucault, M. (1991). Discipline and Punish: the birth of a prison. London, Penguin.

[2]Read.J. (2009) A Genealogy of Homo-Economicus: Neoliberalism and the Production of Subjectivity. Foucault Studies, No 6, pp. 25-36,

[3]Brown. W. (2005) “Neoliberalism and the End of Liberal Democracy,” in Edgework: Critical Essays on Knowledge and Politics. Princeton, NJ: Princeton University. 43.

[4]Collier. S. (2011) Post-Soviet Social: Neoliberalism, Social Modernity, Biopolitics. Princeton University Press

[5]Frederiksen. Martin. (2016) Young Men, Time and Boredom in Republic of Georgia. Temple University

[6]Frederiksen. Martin. (2016) Young Men, Time and Boredom in Republic of Georgia. Temple University

[7] http://www.tabula.ge/ge/blog/72579-ai-ia

[8]Zedania.G. (2011) The Rise of Religious Nationalism in Georgia. Identity Studies Vol.3